Dünya ekonomisi geçen yüzyılın son çeyreğinden başlayarak hızlı bir küreselleşme sürecine girdi. Gümrük duvarlarının alçalması ile daha önce ulusal sınırlar içinde kalan rekabet alanı, küresel dönemde tüm dünya oldu.

Aynı dönemde, pazarda da devrim yaşandı ve ekonominin ağırlık merkezi arzdan talebe doğru kaydı. Daha önce pazardaki oyunun kurallarını şirket sahip ve yöneticileri dikte ettirirken yeni dönemde, tüketicinin sözü geçer oldu. Üretim teknolojileri ile internet ve diğer elektronik iletişim araçlarındaki hızlı ilerlemeler, bilgiyi önemli bir üretim faktörü haline getirdi.

Üretim güçleri ve araçları üzerinde üç koldan etkili olan bu gelişmeler küçüklü büyüklü tüm şirketlerin yeniden yapılanmalarını zorunlu kıldı. Son 15 yılda iş ortamındaki ve üretim güçlerindeki bu değişime uyum gösterenler ayakta kaldı ve gelişti. Değişen ortama uyum için yeniden yapılanmayı ihmal edenler ise hızla irtifa kaybetti. General Motors ve IBM gibi bir zamanların çokuluslu dev şirketleri bile yeniden yapılanmayı erteledikleri için ağır sıkıntılar yaşadı. Bir zamanların dinamik gücü sendikalar da yeniden yapılanmayı ihmal etti ve üye tabanlarındaki erozyona engel olamadılar. 1994-2001 dönemindeki üç krizin ekonomide yarattığı travma sendikaların yeniden yapılanmasını zorlaştırdı. Son yıllarda hükümetlerin ve iş çevrelerinin "Aman para ve sermaye piyasalarını ürkütmeyelim" endişesiyle oluşturdukları serbest piyasa popülizmi ise kamuoyunun sendikaların sesine kulak vermesini engelledi. Bu süreç içinde sendikaların siyasi ve sosyal hayat içindeki etkileri ve ağırlıkları da maalesef azaldı.

Riskler dikkate alınmalı

Sendikalar, yeniden yapılanma ve örgütlenme çalışmalarına başlarken gelecek dönemin aşağıdaki risklerini muhakkak hesaba katmak ve gereken önlemleri almak zorunda.

İş güvencesi önem kazanacak: Küreselleşme süreci, değişime uyum gösteremeyen şirketlerin ömrünü kısaltınca, işçilerin de iş güvencesini zayıflatıyor. Özelleştirme, şirket evlilikleri ve benzer işlemler de iş güvencesini azaltıyor.

İşsizlik sürecek: Nüfus artış hızının yüksek olduğu 1975-90 döneminde doğanların işgücü piyasasına şu yıllarda dalga dalga girmeleri işsizlik sorununu hep gündemde tutuyor ve daha da tutacak. İşverenler, kapıda bekleyen işsizleri göstererek reel ücretleri baskı altında tutmayı deneyecek. Sendikalar, bu engeli ancak işsizleri de kucaklayan politikalar üreterek aşabilecek.

Kâr oranları düşecek: Bir zamanlar yüzde 25'i bulan kâr oranları, küreselleşmenin etkisiyle son dönemde sürekli olarak geriliyor. Bu orandaki gerileme de şirketlerin, ücretleri baskı altında tutmasına yol açıyor. Sendikalar, işverenlerden maliyetleri yeni yönetim teknikleri ile düşürmeyi talep ettiklerinde bu baskı azalabilir.

Montaj sanayiine dönüş: Bir zamanlar entegre tesisler kuran yabancı veya yerli büyük şirketler, son yıllarda tesislerinin bir bölümünü, daha düşük maliyetle üretim yapılabilen bölgelere veya ülke dışına taşıyor. Şirketin merkezinde yalnız basit montaj işleri yapılıyor. İşyerlerinin küçülmesi ve geniş bir coğrafyaya dağılması, sendikal örgütlenmeyi zorlaştırıyor. Dışarıdan temin (outsourcing), taşeronluk sistemi ve arz zinciri gibi uygulamalar da işçilerin reel ücretlerini düşürüyor. Sendikaların bu olgu ve eğilimleri dikkate almaları ve diğer ülkelerin sendikaları ile sıkı bir işbirliğine girmeleri gerekiyor.

Olumlu trendler de var: Ekonomideki trendlerin tümü işçilerin ve sendikaların aleyhine değil tabii. Sendikalar gerekli önlemleri aldıkları takdirde aşağıdaki eğilimlerden yararlanabilir ve üye sayısını hızla artırabilir.

Ücretlilerin oranı artacak: Halen ücretli ve maaşlıların toplam nüfus içindeki oranı yüzde 45 dolayında bulunuyor. AB üyesi gelişmiş ülkelerde ücretlilerin ve maaşlıların oranı yüzde 80'e yaklaşıyor. Ekonominin gelişmesi ve AB'ye üyelik sürecinde mesafe alınması ile bu oran gelecek 20 yılın sonunda yüzde 65'in üstüne çıkacak. Tekelleşme ve yabancı sermayenin gelişi, esnaf ve tüccarın istihdam içinde halen yüzde 22.5 olan oranını bu yüzyılın 20'li yıllarında 12.5'e kadar indirecek. Tarımın istihdamda yüzde 29 olan payı da aynı süreç içinde 10 puan dolayında azalacak. Bu iki kaynaktan gelen işgücü, sendikaların potansiyel üye tabanını genişletecek.

Sendikalar, bu potansiyeli sonuna kadar kullanabilir ve üye sayısını tekrar artış eğilimine sokabilir. Ancak bunun için sendikaların geçmiş dönemlerden farklı örgütlenme stratejileri uygulamaları gerekiyor. İşçi sayısındaki artış, daha çok bilişim, finans ve perakendecilik gibi hizmetler sektöründe olacağı için konfederasyonlar bu işkollarında yeni örgütlenmelere gitmeli.

Gelir dağılımı iyileşecek: Demokratikleşme sürecinin düşe kalka olsa da devam etmesi ve AB'ye tam üyelik sürecinde mesafe alınması, gelecek yıllarda gelir dağılımını işçiler ve diğer çalışanlar lehine değiştirecek. Halen nüfusun en zengin yüzde 20'si, milli gelirin yüzde 50'sinden fazlasını alıyor. Bu oran ABD'de yüzde 40, AB'de ise yüzde 39 dolayında. Düşük ve orta gelirlilerin, milli gelirden daha fazla pay almak için mücadelesi geliştikçe, Türkiye'deki oran, gelişmiş ülkelerdeki düzeye yaklaşacak.

Bu olası eğilimden yararlanmak için sendikaların hem sözleşme masasında hem de kamuoyunu etkileme çalışmalarında yeni yöntemler geliştirmesi şart

Sanayi önemini koruyacak: Sanayi işçilerinin toplam istihdam içindeki oranı 70'li yılların ABD'sinde yüzde 30'un üstündeydi. Bu oran 1995'te yüzde 24'e, 2005'te ise yüzde 19.8'e indi. Bu gerileme sanayi işkollarındaki sendikaları da zayıflattı. Türkiye'de ise bu sanayisizleşme süreci henüz başlamış değil. Sendikalar bu durumdan yararlanarak sanayi sektörlerinde kökleşmek için yeni önlemler alabilir.

Yeniden yapılanma için 10 önlem

Gelecek dönemin risklerine karşı önlem alan ve olumlu trendlerinden yararlanan bir sendikacılık anlayışı, üye sayısını istikrarlı bir şekilde artırabilir. Her üç konfederasyon aşağıdaki konularda gerekenleri yaparsa sendikacılık yeni bir heyecan ve ruh kazanabilir:

1- Sendikalar, değişen koşullara uyum için bir yeniden yapılanma stratejisi belirlemeli. Sendikaların gençleşmesi ve yeni bir dinamizm kazanması için bu çalışmalara tabanın da katılması sağlanmalı.

2- Halen sendikaların örgütlenme yöntemleri, yöneticilerin konuşmalarındaki içerik ve söylem 1980 öncesini andırıyor. Oysa son 28 yılda toplum değişti, kentleşme oranı ve işçilerin eğitim düzeyleri yükseldi. Sendikalar bu değişimi analiz ederek yeni bir örgütlenme stratejisi oluşturmalı.

3- Sendikal demokrasinin derinleştirilmesi için önlem alınmalı. Sendika temsilcilerinin atama ile değil üyelerin katılacağı seçimlerle göreve gelmesi sağlanmalı.

4- Üç büyük konfederasyon belirli temel konularda stratejik işbirliğine gidebilmeli.

5- Kriz yıllarında ve sonrasında ihmal edilen refah payının, enflasyon oranına eklenmesi sağlanmalı. Örneğin enflasyonun yüzde 9 olduğu bir yılda ekonomi yüzde 6 büyümüşse ücret zammının en az yüzde 15.5 olması için mücadele verilmeli.

6- Sendikalar, işsizliğin azaltılması ve ekonominin yüzde 5 değil, yüzde 8 dolayında büyütülmesi için iktidar ve muhalefet partilerini proje ve program hazırlamaya zorlamalı.

7- İş güvencesi konusunda yeni bir strateji ve mücadele programı hazırlanmalı. Sendikalar, tevsi yatırımı yapan, yeni işçi alan şirketleri, diğerlerinden ayıran bir değerlendirme süzgeci geliştirmeli.

8- Sendikalarda yöneticiler ve uzmanlar, dünya ekonomisindeki ve üretim güçlerindeki gelişmeleri yakından izleyebilecek bir bilgi altyapısı kurmalı. Sözleşme masasındaki sendika uzmanları, en az işverenlerin uzmanları kadar, maliyet muhasebesinden ve bilanço analizinden anlamalı.

9- Sendikalar, işçi sağlığı ve iş güvenliği konusundaki yasal hükümleri uygulatmayı amaçlamalı ve bu konulardaki önlemleri toplusözleşme tekliflerine eklemeli.

10- Küreselleşmenin sistem dışına savurduğu işçilere yeni beceriler kazandırmak için sendikalar belirli konularda eğitimler düzenlemeli.