Son 15 yılda geliştirilen tedarik zinciri (supply chain) ve değer zinciri (value chain) kavramları içinde bulunduğumuz dönemin sorunlarını çözebildiği için giderek daha fazla kullanılmaya başlandı. Bu iki kavramı zorunlu kılan nedenleri ve zincirlerin yararlarını şöyle sıralamak mümkün:

-Küreselleşme döneminde tek bir kentte faaliyet gösteren dev entegre tesislerin yerini, farklı ülkelerde üretilen parçaların montajının yapıldığı kompakt tesislere bıraktı. İpi kopan tespihin dünyanın dört bir tarafına dağılan tanelerini toparlamak gibi zor bir iş haline gelen yönetim işlevini yürütmek için yeni bir yaklaşım gerekiyordu. Tedarik zinciri yönetimi, içerdiği sistem düşüncesi ve süreç yaklaşımı sayesinde bu ihtiyacı karşıladı.

-İnternet ve diğer elektronik iletişim araçlarının yönetim alanında kullanılması için üretim ve pazarlama işlevlerinin yeniden yorumlanmasını zorunlu hale gelmişti. Zincir yaklaşımı yeni teknolojilerin mevcut yönetim işlevleri ile en iyi şekilde bütünleşmesini sağladı.

-Pazardaki devrim sonucunda ağırlık noktasının arzdan talebe, sürümden sunuma kayması ve tüketicinin egemenliğini ilan etmesi de zincirleri zorunlu kıldı. Çünkü zincir yaklaşımı, şirketlerin tüketicilerin zevk ve tercihlerine uygun ürünlerin pazara sunulmasını hızlandırıyordu. 

-Tüm ülkelerde yaygınlaşan büyük alışveriş merkezlerinin gelişmesi ancak tedarik zincirinin bir makine düzeni ile çalışması ile mümkün oldu. ABD'deki Wal-Mart ve benzeri büyük hipermarketler, iyi işleyen bir tedarik zinciri kurdukları için başarılı oldu.

 

Tedarik zincirinde bir şirketteki üretim süreci ile birlikte tüm yan sanayi kuruluşları, dağıtım kanalları ve lojistik sistemi ve servisler bir bütün olarak görülüyor. Geçmiş dönemlere göre daha karmaşıklaşan bu yönetim yaklaşımı ancak bilgisayar teknolojisi ve yeni yazılımlar ile iyi sonuçlar veriyor.
 

Tedarik zincirinin iyi çalışması nihai tüketiciden üretime uzanan talep zincirinin gerçekçi bir şekilde analiz edilmesini gerektiriyor. Tedarik zinciri şirketlere şu yararları sağlıyor:
 

-Tedarik zinciri yönetimi, ana şirket, yan sanayi şirketleri ve diğer üretim ile pazarlama birimlerinin tek bir bütün halinde eşgüdümünü sağlıyor.

-Üretim birimlerinin ve yan sanayi kuruluşlarının farklı yörelerde bulunması nedeniyle önem kazanan lojistik planlamanın zincirle bütünleştirilmesi sayesinde bir mal veya ürün istenen zamanda istenen yere ulaştırılıyor.
 

-Bu zincirde şirketin çeşitli birimleri arasında bitmek tükenmek bilmeyen yazışmalarla zaman kaybedilmiyor. Süreç ile ilgili tüm veri ve bilgilerin merkezdeki veri tabanında toplanması sürecin bütününü kuşbakışı incelemeye imkân veriyor. Böylece karar alma ve faaliyet hızı yükseliyor.
 

-Radyo frekansı ile veri iletimi sağlayan RFİD ve benzeri teknolojiler, stok denetiminde ve ambar yönetiminde etkinliği yükseltiyor. 

Küreselleşme dönemine uyum göstermek için dış dünyaya açılan firma ve işletmeler önce tedarik zincirinin bir halkası oluyor. Çok sayıda ülkede faaliyet gösteren bir tedarik zincirine girebilmek çok kolay bir iş değil. Bunun için en başta uluslararası piyasalarda geçerli fiyat ve kalite standartlarını tutturmak lazım. Ayrıca üretilen ara malını veya parçayı zamanında teslim etmek gerekiyor. Tedarik zincirine girebilen şirketler, stoklarını asgari düzeyde tutarak maliyetlerini düşürebiliyor. Böylece bu şirketler hem dünya ekonomisi ile bütünleşme yönünde önemli bir adım atmış oluyor hem de iç piyasaya daha kaliteli ve hesaplı ürünler sunma imkânını bulabiliyor. Ancak yalnız tedarik zincirinde bir halka olmakla yetinen şirketler, uzun vadede sürdürülebilir bir gelişme rotasına giremiyor. Çünkü tedarik zincirinde ürün ve sürüm ile ilgili temel kararlar çok uluslu ana şirket tarafından veriliyor. Yan sanayi şirketleri ise çok uluslu şirkete bağımlı olarak çalışıyor.

 

Bu bağımlı örgütlenme içinde özellikle sadece fason üretim yapan küçük firmanın gelişmesi çok zor oluyor. Bu şirketlerin ağırlıkta olduğu bir ülke ekonomisi de orta vadede bir hızlı büyüme ivmesi yakalayamıyor.

 

Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin şirketleri yalnızca tedarik zincirinde yer almanın yarattığı sorunları, değer zincirine terfi ederek çözebiliyor. Değer zinciri, tedarik zincirinden daha kapsamlı bir süreci ifade ediyor. Bu zincir hammaddelerin alınma aşamasından tüketiciye ulaştırılması ve satış sonrası servise kadar her aşamayı kapsıyor. Her iki zincir karşılaştırdığımızda değer zincirini tanımlamak aşağıda görüldüğü gibi kolaylaşıyor:
 

-Tedarik zincirinde "büyük" olmak avantaj sağlıyor. Değer zincirinde ise "hızlı ve yaratıcı" olmak önemli. Kredinin epey pahalı olduğu bir dönemde Türkiye'nin değer zincirini hedeflemesi daha akılcı bir yol olarak görünüyor. 

 

-Değer zincirinde "bilgi" daha önemli bir yere sahip. Tedarik zincirinin odak noktasında ise "teknoloji" var. Bilgiye ulaşmanın, yeni teknolojileri satın almaktan daha hesaplı bir yol olması da esas hedefin değer zinciri olmasını zorunlu kılıyor.  

 

-Yaratılan "katma değer", tedarik zincirinde düşük düzeylerde kalırken değer zincirinde daha yüksek oluyor. 

 

-Tedarik zincirinde bağımlılık ön plana çıkarken, değer zincirinde işbirliği önem kazanıyor.
 

-Değer zincirinde sanayi ile hizmetler sektörü bir bütün olarak görülüyor. Tedarik zincirinde ise üretim ile servis arasındaki bağlantı daha zayıf kalıyor.

 

-İki zincirin de bir ortak noktası var: Bu zincirlerin gücü, en zayıf halkanın gücünü aşamıyor.

 

Eski ekonominin katı bir hiyerarşi ile yönetilen şirketleri, tedarik ve değer zincirleri yaklaşımı sayesinde günümüzün ağ (network) ekonomisine daha iyi uyum sağlayabiliyor. Zincirlerin halkalarını yönetenler, aynı dilden konuşabildikleri için daha kolay anlaşıyor. Bu zincirler, şimdilik biraz pahalı olan Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP), Geliştirilmiş Planlama ve Zamanlama (APS) ve Müşteri İlişkileri Yönetimi (CRM) gibi bilgisayar yazılımları ile bütünleştirildiğinde daha iyi sonuç alınıyor ve orta vadede maliyetler düşüyor. 

 

Tedarik zinciri yalnız sanayide değil tarım ve hizmetler sektöründe de kullanım alanı buluyor. Bir süre sonra Türkiye'de de uygulanmasına başlanacak tarım ürünlerinin tarladan sofraya kadar ulaşımının denetlenmesi yine tedarik zinciri ile yapılıyor.

 

Cep telefonları ve diğer cihazlarda kullanılan yarı iletkenlerin üretimi ve diğer modern sanayi dalları ise değer zincirini en iyi şekilde uygulayarak verimliliği yükseltiyor. Zincirlerin en büyük yararı ise üretim süreçlerinde bilgi ve nakit akışını hızlandırması ile ortaya çıkıyor. Bu nitelikleri ile tedarik ve değer zincirleri hızın önemli bir rekabet avantajı sağladığı günümüzde yeni ekonominin önemli unsurları haline geliyor.

 

Değer zinciri yönetiminin başlıca aşamaları şöyle özetlenebilir:

 

-Değer zincirinde değişimi algılama ve pazarı okuma becerileri, rekabet avantajını yükseltir.
 

-Daha sonra her aşamadaki çözümün, değer yaratma sürecinin bütününe etkisi incelenir ve sistem için en olumlu çözüm seti belirlenir. Belirli bir aşamadaki en iyi çözüm, sürecin tamamında değer yaratmadığı takdirde gerekli düzeltmeler yapılır. 
 

-Değer zincirinde önemli faktörlerden biri "zaman" olduğu için bu konuda gerekli önlemler hayata geçirilir. İşin yapılması için gereken süre kısaldıkça, daha çok müşteriye hizmet verme imkânı bulunur.
 

-Esneklik, yenilikçilik ve güvenilir olmak değer zincirinde iyi bir yere gelmeyi sağlar.
 

-Değer zincirinin oluşturulmasında arzın ve talebin tahmin edilmesi ve planlanması büyük önem taşır.