Yeni ekonomide ikinci dalga - www.aktifgelisim.com

Anasayfa

Yazarlar

Faruk Türkoğlu

Yeni ekonomide ikinci dalga

Cumartesi, 26 Temmuz 2008

İnternetin 1995 yılından sonra yaygınlaşması ile özellikle zengin ülkelerin sermaye piyasalarında bilişim ve iletişim şirketlerine yoğun bir ilgi başlamıştı. O yıllarda analistler ve yorumcular ekonomide yeni bir dönemin başladığını düşünüyordu. Ekonominin yapı, işleyiş ve kurallarında köklü değişiklikler olacağı inancı ile binlerce girişimci yeni teknoloji şirketleri kurdu. Borsalarda bu şirketlerin hisse senetlerinin değerleri hızla artıyor, spekülasyon eğilimi güçleniyordu. Teknoloji ağırlıklı NASDAQ endeksinin bir yıl öncesine göre yüzde 100'ü bulan bir tırmanışla 10 Mart 2000'de 5133'e kadar çıkması yatırımcıları ümitlendirmişti. "Yeni ekonomi" diye adlandırılan bu dönemin bilgi temelli olacağı ve kısa sürede eskisinin pabucunu dama atacağı düşünülüyordu.

Ekonomideki temel değişimlerin kısa bir sürede gerçekleşmeyeceği ise daha sonraki yıllarda anlaşıldı. Nokta.com. (dot.com) balonunun patlaması ile NASDAQ hızla değer kaybetmeye başladı. 2000 yılının mart ayı ile 2002'nin ekim ayı arasındaki düşüş nedeniyle yeni ekonominin yatırımcıları toplam olarak 5 trilyon dolar kaybetti. Herkes bilişim şirketlerinin hisse senetlerini elinden çıkarmaya bakıyor, alınan önlemler düşüşü durdurmaya yetmiyordu. Bu çöküntü nedeniyle "yeni ekonomi" terimi gözden düşerken, para ve sermaye piyasaları tekrar eski ve bilinen yatırım araçlarına dönüyordu.

Canlanma dönemi

2005 yılından sonra yeni bilişim teknolojilerinin, ekonomileri daha yavaş da olsa köklü bir biçimde değiştireceği anlaşıldı. Çünkü bilginin üretim sürecindeki rolü hızla artıyor ve bilgi önemli bir üretim faktörü konumunu kazanıyordu. Örneğin bir otomobilin değerinin yaklaşık yarısı, tasarımdan satış sonrası servise kadar bilgiden oluşuyordu. Krizin sarsıntılarını atlatan bilişim sektörü tekrar atağa geçince "yeni ekonomi" terimi bir kez daha gözde oldu. Microsoft'un kurucusu Bill Gates dünyanın en zengin adamı olurken Yahoo, Google ve benzeri bilişim şirketlerinin değeri hızla artıyordu.

Yeni dönemde "Teknolojik gelişme ve chip (yonga) teknolojisindeki gelişmeler, bilgisayarların gücünü, maliyet artışı olmadan her 18 ayda iki katına çıkarır" ifadesi ile formüle edilen Moore Yasası yeni ekonominin itici gücünü oluşturdu. Bilgisayarların gücünün artması ve kapasitesi dikkate alındığında göreceli olarak ucuzlaması ekonominin her alanında etkili oldu. Bu etkiyi de Metcalfe Yasası açıklıyordu. 3Com'un kurucusu Robert Metcalfe'ın formüle ettiği yasa şöyleydi: "Sosyal sistemler evrim yolu ile ve aşamalı olarak gelişirken, bilgi teknolojisi geometrik hızla ve devrimci bir şekilde ilerler. Bu nedenle bir bilgi veya iletişim ağının faydası bu ağı kullanan kişi sayısının karesi kadar artar."Metcalfe Yasası'na göre örneğin bir ülkede internet abonesi sayısı 1 milyondan 3 milyona çıktığında bu artıştan sağlanacak yarar dokuz kat artıyordu. Bu durumda bilgi teknolojisindeki ilerlemelere uyum sağlayan şirketler, kısa sürede rakiplerine tur bindirebiliyorlardı.

Yeni ekonomide değeri, Metcalfe Yasası'nda belirtildiği gibi yaygın kullanım ve kabul yaratıyordu. Yeni dönemde bir ürün bollaştığı halde eskisine göre daha fazla değerli olabiliyordu. Oysa eski ekonomide nadir bulunan mallar daha değerli olurdu, arz azaldıkça fiyat yükselirdi.

Müzik endüstrisinde devrim

Mp-3, iPod ve benzeri teknolojik yenilikler sayesinde şarkıların kaydının ve dinlenmesinin kolaylaşması, müzik endüstrisinde oyunun kurallarını tümden değiştirdi. Böylece müzik, yeni ekonominin etkisini belirgin bir şekilde gösterdiği ilk sektör oldu. Kayıtların yaygınlaşması, telif hakları korunan CD satışlarını azalttı.

Bir şarkıyı bilgisayarına bedava veya çok az bir ücretle kaydeden gençler, pahalı CD'lere para ödemek istemiyordu.

Müzik endüstrisi, yeni ekonominin getirdiği bu değişime çözüm bulmakta gecikmedi. Şarkının bedava kaydına izin veren gruplar ve şirketler, kazançlarını canlı konserlerden, tişörtlerden ve diğer ticari malzemeden sağlama yoluna gitti.

Esasında bu çözüm yolu yeni değildi. Daha 90'lı yılların başında "Grateful Dead" grubu konserleri sırasında teyp kaydına izin veriyor, kaset satışlarındaki düşüşü, ticari malzeme (merchandizing) satışı ile karşılıyordu. Rolling Stone dergisinin son sayılarından birinde yer alan "Rock'ın Yeni Ekonomisi" başlıklı yazıda da CD'lerin artık satmadığı bir dönemde, canlı gösterilere ve yan ürünlere ağırlık verileceği vurgulanıyor. Müzikteki bu bolluk ekonomisinin zamanla kitap ve dergi yayınında da ortaya çıkması bekleniyor.

15 yıl içinde geliştirilmesi beklenen üç boyutlu "printer"lar ise temel malzemeleri girdi olarak kullanıp, bazı sanayi ürünlerinin evde üretilmesine de imkân verebilecek. Bu teknoloji, bugün müzik endüstrisinin yaşadığı sorunların gelecekte gıda dışında tüm sektörlerde yaşanmasına yol açabilecek.

Temel kavramlarda değişim

Yeni ekonomide mesafe ve sınır kavramları doğal olarak eski ekonomiden çok farklı. Artık tüm dünya, hem müşteri kitlesi hem de rakip durumunda. ABD'deki Seattle kentindeki bir ofiste merkezi bulunan Amazon, 160 ülkeye satış yapabiliyor. Herhangi bir girişimciye de yine dünyanın her yerinden rakip çıkabiliyor.

Yeni ekonomi büyümek için çırpınan küçük ve orta büyüklükteki işletmelere risk ve tehlikelerden daha çok fırsatlar sunuyor. Bir web sitesi aracılığı ile iş yapmanın maliyeti yüksek değil. Bilgi çağının ışık hızı ile çalışan ortamında bir fil gibi büyük ama yavaş hareket eden büyük işletmeler yerine, bir panter gibi çevik olabilen küçük girişimciler fırsatları daha iyi değerlendirebiliyor. Yeni ekonomi ve elektronik ticarette büyük depolara, masraflı yönetim binalarına gerek yok. Eğilim müşterinin isteklerine göre üretim yönünde olduğu için, bu konuda da küçükler ile kitle üretiminin devleri aynı noktadan yarışa başlayabilir. Ekonomide yeni iş alanları açıldıkça ve canlanma sürdükçe yeni "niş"lerin ve piyasa boşluklarının ortaya çıkabileceğini de unutmamak gerekiyor. Pazardaki segmentasyonun devam etmesi ve değişik zevk ve tercihlere göre talebin mozaikleşerek binlerce küçük niş yaratması da küçük girişimcilere yeni iş kapılara açabiliyor.

Yeni ekonomide büyüme ancak belirli bir "kritik kütle" aşıldıktan sonra hızlanıyor. Bu ortamda belirli bir konuda işe ilk başlayan ve kritik kütleyi ilk aşan şirketin büyüme avantajı, arkadan gelenlerden çok, çok daha fazla oluyor.