Kariyer Seçimi: Holland Mesleki Tercih Envanteri ve Myers-Briggs Type Envanterinin Kullanımı

Pazar, 02 Aralık 2007

İnsan kaynakları alanındaki gelişmelerle paralel olarak "kariyer" kavramı giderek hayatımızda daha fazla yer almaya başladı. "İyi bir kariyer istiyorum", "Kariyer vaat eden bir iş istiyorum", "Parlak bir kariyere sahip olmak istiyorum"; artık sıklıkla duyduğumuz cümleler haline geldi. Her ne kadar bu tür cümleler "kariyerin" işin niteliği sonucunda elde edilen bir kazanç olduğunu işaret ediyor olsa da, aslında iyi bir kariyere sahip olmayı, diğer etkenlerin yanı sıra büyük ölçüde kişinin yaptığı seçimin etkilediğini belirtmek gerekiyor.

İnsan ömrünün ortalama süresini düşündüğümüzde, bu sürenin neredeyse yarısından çoğunun çalışma hayatı içerisinde geçtiğini görüyoruz. Çalışmanın tüm hayatımızdaki yerini göz önüne aldığımızda, çalışma hayatımızın kalitesinin ve çalışma adına yaptığımız faaliyetlerin bireysel mutluluğumuza önemli bir etkisi olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Çalışma hayatımızdan aldığımız doyumu belirleyen en önemli faktörlerden bir tanesi kişiliktir. Dolayısıyla, çalışma hayatında mutlu olmanın, iyi bir kariyer elde etmenin ilk adımı da kişiliğimize uygun bir meslek seçimi yapmaktan geçer.
Seçim kavramını şöyle düşünebiliriz:

Yazı yazmak için sağ elini kullanan bir kişiden, adını bir kez sağ eli ile bir kez de sol eli yazmasını istediğimizi varsayalım. Bu kişi adını sağ eli ile yazdığında kendini daha rahat hissedecek, bunu doğal, hızlı bir şekilde yapacak ve bu eylem çok fazla konsantrasyon gerektirmeyecektir. Ancak aynı kişi adını yazmak için sol elini kullandığında, sağ eli ile yazı yazarken yaşadığı deneyimin tersi bir deneyim yaşayacaktır. Bu kişi adını şüphesiz ki, sol eli ile de yazabilir, ancak bunun için daha fazla çaba göstermesi, daha fazla konsantre olması gerekecek ve büyük olasılıkla sağ eli ile yazdığı yazı kadar düzgün bir yazı yazamayacaktır. Benzer şekilde kişiler, sahip oldukları özellikler doğrultusunda seçimler yaptıklarında kendilerini daha rahat, daha güvenli, daha yetkin hissedecek, yaptıkları işler onlara 'doğal' gelecek, ancak tersi bir durumda daha fazla çaba göstermeleri gerekecektir.

Meslek seçiminde birçok ekonomik, toplumsal ve psikolojik neden rol oynar. Bu tür bir seçimde, ekonomik (belirli bir endüstrinin gelişme düzeyi gibi) ve toplumsal (işin toplumda sağladığı prestij gibi) nedenler nasıl irdeleniyorsa, psikolojik nedenlerin de irdelenmesine olanak verecek, kişilerin kendilerini tanımalarına ve kişisel özelliklerinin farkında olmalarına yardımcı olacak testler kullanılabilir. Bu amaç için sıklıkla kullanılan testlerden ikisi John Holland tarafından hazırlanmış Holland Mesleki Tercih Envanteri (VPI) ve Myers-Briggs testidir (MBTI: Myers-Briggs Type Indicator).

Holland Mesleki Tercih Envanteri (VPI)
John Holland, insanların, kişilik özellikleri ve ilgi alanları doğrultusunda altı grupta toplanabileceğini sonucuna ulaşmış ve Tipoloji Kuramı olarak bilinen kişilik kuramını geliştirmiştir. Holland'ın temel hipotezi, kişiliklerine uygun olan meslekler seçen kişilerin daha mutlu ve başarılı olacağıdır. Holland'a göre kişilik tipleri 6'ya ayrılır ve bu tiplere uygun 6 tane meslek ortamı vardır.

Holland Mesleki Tercih Envanteri'nde bulunan altı kişilik tipi, Gerçekçi tip (R-Realistic), Araştırmacı tip (I-Investigative), Sanatçı tip (A- Artistic), Sosyal tip (S-Social), Girişimci tip (E-Enterprising) ve Geleneksel tiptir (C-Conventional).
Bu tiplerin özellikleri ve bu tiplere uygun olabilecek meslekler aşağıdaki gibidir:

Gerçekçi	Araştırmacı	Sanatçı	Sosyal	Girişimci	Geleneksel
Pratik zekaya sahiptir	Kuralları sevmez	Duygulu, heyecanlı ve bağımsızdır	Sosyal, atak, neşeli ve popülerdir	Gayretli, cesaretli, maceraperest ve enerjiktir	Güvenilir, sabırlı ve tutucudur
Fiziksel güç öne çıkar, dayanıklıdır	Bağımsız, akılcı, zorluklara karşı hırslıdır	Tek başına çalışmayı sever	Lider olmayı sever	Liderlik rollerini ve baskın olmayı sever	Liderlik rollerini aramaz
Açık havada yapılan meslekleri sever	Soyut, matematiksel problemleri çözmeyi sever	Kendini ifade etmeyi sever	Başkalarının rahatı ve mutluluğu ile ilgilidir	Güç, statü ve maddi zenginliği sever	İyi tanımlanmış işleri sever, maddiyata ve statüye önem verir
İnşa ve tamir işlerini sever	Fiziksel dünyayı anlamaya çalışır	Gergin ve kaygılıdır	Sorumluluk sahibidir	Özgüven sahibidir ve ikna yeteneği kuvvetlidir	Otokontrolü iyidir
Kişiler ve fikirler yerine somut işlerle uğraşmaktan hoşlanır	İnsanlarla pek ilgili değildir, teorik konularda iddialıdır	Geleneksel görüşlere bağlı değildir	Kendini iyi ifade eder, dikkat çekmeyi sever	Sözel yeteneği kuvvetlidir	Fiziksel beceri, iletişim gerektiren işlerden hoşlanmaz
El becerisi gerektiren işleri, güçlü makineler, büyük aletler kullanmayı sever	Bilimi sever, bu alanda orijinal ve yaratıcıdır	Sanat alanında yaratıcıdır	Bireyler arası ilişkilerde başarılıdır	Uzun süreli entelektüel çaba gerektiren işleri sevmez	Neyin doğru, neyin yanlış olduğu ile ilgilidir
Meslekler
Çiftçi, marangoz, elektrikçi, mühendis vb.	Antropolog, matematikçi, doktor, kimyager, biyolog, bilgisayar programcısı vb.	Modelist, dramaturg, yazar, müzisyen, mimar, kompozitör vb.	Meslek danışmanı, klinik psikolog, öğretmen, eğitim denetçisi vb.	Politikacı, ekonomist, satış sorumlusu, pazarlamacı televizyon yapımcısı vb.	Yönetici sekreteri, istatistikçi, finansal analist, vergi uzmanı vb.

Kaynak: http:www.bsu.edu./carrers/holland.html, 05.07.2000

Myers-Briggs Type Indicator (MBTI)
Myers-Briggs Type Indicator (MBTI), Isabel Myers ve Katharine Cook Briggs tarafından Carl G. Jung'un kişilik tipleri teorisi baz alınarak oluşturulmuştur.
Carl G. Jung, kişilerde gözlemlenen rastgele (random) davranışların, kişilerin zihinsel kapasitelerini farklı şekillerde kullanmaları nedeniyle oluştuğu sonucuna ulaşmıştır.

Jung, kişilerin genellikle iki zihinsel fonksiyonu yerine getirdiğini gözlemlemiştir:

1. Enformasyon almak; 'algılama'
2. Enformasyonu organize etmek ve sonuca ulaşmak; 'yargılama' (judging)

Jung, herkesin enformasyon almasına ve karar vermesine karşın, bazı kişilerin ilkini, bazılarının ise ikincisini daha sıklıkla yapmayı tercih ettiklerini söyler.

MBTI farklı kişilik tiplerini belirlemek için 4 kriter kullanır:

1. Dışa dönüklük-İçe dönüklük (Extraversion-Introversion): Bu kriter, bir kişi için enerji ifadesinin kaynağını ve yönünü temsil eder. Dışa dönük bir kişi, enerjinin kaynağını ve yönünü dış dünyada bulup, insanlar ve maddeler üzerine yoğunlaşırken, içe dönük bir kişi bunları iç kavram ve fikirler dünyasında bulur.

2. Duyumsama-İçgüdüsellik (Sensing-Intiution): Bu kriter, kişinin bilgiyi algılama metodunu tanımlar. Duyumsama özelliği fazla olan kişiler görme, duyma, tatma, dokunma ve koklama gibi beş duyularını daha fazla kullanırlar. İçgüdüsel yönü ağır basan kişiler kimi zaman altıncı his diye tanımladığımız, bilinç dışından gelen duyularla algılama yönü gelişmiş kişilerdir.

3. Düşünme-Hissetme (Thinking-Feeling): Bu kriter, kişinin bilgiye ulaşma şeklini gösterir. Düşünme kategorisindeki kişiler kararlarını mantık çerçevesinde ve objektif olarak alan insanlardır. Hissetme kategorisindekiler ise kararlarını hislerine dayanarak ve sübjektif olarak alırlar.

4. Yargılama-Algılama (Judging-Perceiving): Bu kriter, kişinin aldığı bilgileri nasıl zenginleştirdiğini tanımlar. Yargılama değeri yüksek insanlar, hayatındaki bütün olayları organize eden ve planlarına kesin bir uygunluk içinde hareket eden insanlardır. Algılama değeri yüksek insanlar ise, doğaçlamaya eğilimi olan ve alternatifleri kollayan insanlardır.

MBTI'de farklı kişilik tipleri bu kriterlerin değişik kombinasyonlarla bir araya getirilmesiyle oluşur. Her kişilik tipinin bir ismi ve formülü vardır. Örneğin, Extrovert-Intuitive-Feeling-Perceiving kriterleri ENFP formülünü oluşturur. (Intuitive'in kısaltılmış hali olarak N yerine I kullanılmasının nedeni, I harfinin Introvert için kullanılıyor oluşudur.) Bu doğrultuda MBTI'de aşağıdaki tabloda gösterilen 16 kişilik tipi bulunmaktadır:

	Duyumsama Tipleri		İçgüdüsellik Tipleri
İçe dönükler	ISTJ	ISFJ	INFJ	INTJ
İçe dönükler	ISTP	ISFP	INFP	INTP
Dışa dönükler	ESTP	ESFP	ENFP	ENTP
Dışa dönükler	ESTJ	ESFJ	ENFJ	ENTJ

Test uygulamasından geçen kişiler, bu kişilik tiplerinin açıklamalarına envanterden ulaşabilirler.

Bu Tür Test Uygulamalarında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Test sonuçlarının, testin uygulandığı kişi tarafından en doğru şekilde anlaşılabilmesi için, kişiye sadece yazılı olarak verilmesi veya söylenmesi yerine, bu konuda deneyimli bir uzman tarafından bir geribildirim seansı düzenlenerek aktarılması tercih edilmelidir. Böylece testin uygulandığı kişi, test sonuçlarını bu uzmanla tartışma ve yorumlama fırsatı bulacaktır.

Zaman zaman kişiler test sonuçlarını incelediklerinde, bu sonuçların kendilerini yansıtmadığı kaygısını taşıyabilirler. Bu tür bir kaygının oluşmasında, aşağıdaki nedenlerin rol oynaması olasıdır:

Kişinin tercihleri halen gelişme aşamasında olabilir (Bu duruma genç insanlarda daha sık rastlanır).
Kişi, kendi tercihlerini ailesinin, arkadaşlarının tercihleri veya beklentileri ile karıştırıyor olabilir.
Kişi, kendi tercihini, işin gereklilikleri veya beklentileri ile karıştırıyor olabilir.
Kişi, sonuçların yetkililer tarafından incelendiğinde kabul görmeyeceği kaygısını taşıyor olabilir.
Kişi, kendi tercihlerini yaparken içinde bulunduğu veya içine gireceği ortamın kültür ve değerlerinden etkileniyor olabilir (Örneğin, kişi planlı hareket tercih etmediği halde, içinde bulunduğu ortamda planlamaya değer verilmesi gibi).

Bazen kişiler, kendilerini gerçek tercihlerini yapmaktan alıkoyan bu tür etkenlerin farkında olmayabilirler. Test sonuçlarının bu konuda deneyimli bir uzman tarafından kişiye aktarılması ve bu uzman ile birlikte yorumlanması bu açıdan da kritik önem taşır.